Penologija ( lat poena = kazna i logos=nauka) je grana prava u okviru krivičnog prava koja se bavi proučavanjem porijekla, razloga i režima krivičnih sankcija te njihov uticaj i njihovo izvršenje.
Kazne u krivičnom domenu, kao i prema našem pozitivnom zakonodavstvu imaju svoje funkcije i ciljeve koje nastoje da ispune a to je da :
- zaštite društvo od izvršenja krivičnih djela preventivnim uticanjem na druge da poštuju pravni sistem i ne počine krivična djela (generalna prevencija) te sprečavanjem počinioca da počini krivična djela kao i podsticanje njegovog preodgoja (specijalna prevencija); i 2. zaštita i satisfakcija žrtve krivičnog djela.
Predstavnički dom Parlamenta FBiH je na sjednici održanoj 28.05.2025.godine usvojio Zakon o izmjenama i dopunama Krivičnog zakona FBiH u kojem je između ostalo dodan član 166.a ( Teško ubistvo ženske osobe) koji glasi
„(1)Ko učini rodno zasnovano ubistvo ženske osobe, kaznit će se kaznom zatvora od deset godina ili kaznom dugotrajnog zatvora.
(2) Pri utvrđivanju krivičnog djela iz stava (1 ) ovog člana, uzet će se u obzir da je djelo učinjeno prema bliskoj osobi, osobi koju je učinitelj već ranije zlostavljao, ranjivoj osobi, osobi koja se nalazi u odnosu podređenosti ili zavisnosti, ili je djelo učinjeno u okolnostima spolnog nasilja ili zbog odnosa koji žene stavlja u neravnopravan položaj ili da postoje druge okolnosti koje upućuju da se radi o rodno zasnovanom nasilju.”
Očigledno je da se radi o nastavku već propisanog krivičnog djela „Ubistvo“ iz člana 166. Krivičnog zakona FBiH, koji ukazuje na poseban (kvalifikovani) oblik ovog krivičnog djela koji je učinjen specifično prema ženskoj osobi uz uvjet da je učinitelj žrtvu ranije zlostavljao, da se nalazila u odnosu podređenosti i slično, uz ključnu razliku da je ovim krivičnim djelom propisana kazna od minimalno 10 godina za razliku od krivičnog djela „Ubistvo“ gdje je zaprijećena kazna od minimalno 5 godina zatvora.
Da bi kazna ispunila svoju svrhu, ona mora da djeluje i generalno i specijalno, odnosno da se tim kažnjavanjem počinioc adekvatno kazni za počinjeno djelo, te da to kažnjavanje odvrati druge osobe od učinjenja krivičnog djela.
Da bi se odgovorilo da li je propisana kazna odgovara tom krivičnom djelu, potrebno je da se sa naučne ( penološke strane) odgovori na ključna pitanja a to su:
Ko su najčećši učinioci tog krivičnog djela?
Koji su razlozi za počinjenje krivičnog djela?
U kojim okolnostima se to dijelo najčešće čini?
Ko su žrtve tog krivičnog djela?
Koje su dodatne posljedice tog krivičnog djela ( osim činjenice smrti žrtve u ovom slučaju)?
Zakonodavac je na ovaj način pokušao da dodatno propiše i strožije kazni ubistvo koje se u praksi najčešće dešava između emotivno povezanih partnera, ili zbog negativnog emocionalnog naboja jedne osobe prema drugoj, odnosno djelo koje se čini ( u praksi najčećše) u porodičnom okruženju bez ikakvog koristoljublja, želje za imovinskom koristi i slično.
Svjedoci smo događaja iz proteklih godina, gdje su ubistva ( najvećim dijelom žena) činjena na osami (iza zatvorenih vrata) i često su završavala samoubistvom ili samopovređivanjem počinioca, a koja su bila praćena ranijim nasiljem ili prijavom nasilja žrtva i izostankom reakcije državnih organa.
Obzirom da je logično da se ovo krivično djelo dešava „u trenutku“, da je praćeno emocijom ili negativnim emocionalnim nabojem, i da često završava samoubistvom počinioca, odnosno da u slučaju sudskog epiloga počinioci rijetko vrše aktivnu odbranu u vidu negiranja počinjenja, smatram da je zakonodavac bio u obavezi da prije propisivanja femicida kao posebnog krivičnog djela posegne za alatima koji će prevenirati ovakve situacije.
Razumno je zaključiti da počinioca u momentu svađe, prepirke i emocije od ubistva neće neće odgovoriti činjenica da će za tu radnju umjesto minimalno pet godina zatvora ( za krivično djelo Ubistvo koje već postoji u Krivičnom zakonu) dobiti minimalno deset godina zatvora ( za krivično djelo Femicid), niti će činjenica osude nekog počinioca na kaznu od deset godina umjesto pet, odgovoriti drugog počinioca koji je „potegnuo“ da ubije svoju djevojku ili suprugu.
Obzirom da je zakonodavac u ovom krivičnom djelu kao element identifikacije ovog krivičnog dijela utvrdio osobu koju je učinitelj već ranije zlostavljao kao prvi uvjet, dovoljno govori o potrebi da se drugim mehanizmima prevenira ovakvo ponašanje, odnosno sva nasilnička ponašanja koja dovode do ovog krivičnog djela.
U stranim pravnim sistemima, mnogo značajniju ulogu imaju druge institucije prije svega policija i organi starateljstva, pa tako postoje ovlaštenja policije u slučaju prijave nasilja da jednom od supružnika naloži udaljavanje iz domaćinstva na određen period koju mjeru mogu izreći na licu mjesta, dalje obaveza organa starateljstva da posjećuje tu porodicu, piše izvještaje, da se jačaju kapaciteti sigurnih kuća, psihološke pomoći, kao i opredjeljenost države da putem raznih seminara, radionica , medijskim osvještavanjem šalju poruku žrtvama nasilja da u svakom trenutku mogu biti zaštićene i slično.
Stoga, obzirom da je u konkretnom slučaju izostao sistemski pristup prije svega prevenciji nasilja u porodici i sprječavanju najgoreg scenarija tj. ubistva žene, smatram da činjenica da se kao posebno krivično djelo u krivični sistem uvrsti djelo Femicid bez drugih ranije spomenutih aktivnosti, neće proizvesti željeni rezultat, te smatram da je usmjereno na utišavanje svepristunijeg glasa organizovanih grupa ili pojedinaca ( najčešće porodice žrtve) koje ukazuju na sistemske propuste i nedostatke, koji se definitivno na ovaj način neće riješiti.
ČLANAK IZRADIO:
Mag. Iur Mustafa Alić, advokat
